Lê Văn Lợi miscellaneous: BÁNH CHƯNG - 2026-02-19 (Mùng 3 Tết Bính Ngọ)

2026-02-19

BÁNH CHƯNG

✪

Tết đến thấy bà con đăng bài ầm ầm trên các mạng xã hội nên tự nhiên thấy xốn xang … Nhân dịp này mình có ý định tìm và chép lại sự tích bánh chưng. Làm thế nào để xác định được sự tích này bắt đầu từ thuở nào? Văn học đời xưa thường là truyền khẩu. Nhưng liệu có văn bản “chính thức” nào chép lại không? Một câu hỏi lý thú, đúng không nhỉ?

✪

Khi lục tìm trên Internet, mình tìm được tác phẩm bằng văn bản, có thể nói thuộc loại cổ xưa nhất: “Lĩnh Nam chích quái”. Theo nghiên cứu của GS. Lê Hữu Mục thì tác phẩm này được khởi đầu bởi Trần Thế Pháp vào quãng thời gian từ năm 1370-1400. [Để so sánh mức độ cổ xưa của tác phẩm văn viết: tác phẩm “Robinson Crusoe” của Daniel Defoe xuất bản vào năm 1719 được cho là tiểu thuyết cổ xưa nhất của văn học Anh.] “Truyện bánh chưng” (theo cách đặt tên của Trần Thế Pháp) là truyện số 8 trong “Lĩnh Nam chích quái”. Mình xin chép lại nguyên văn để bà con tiện tham khảo.

✪

VIII

Truyện bánh chưng

Sau khi Hùng Vương đã phá giặc Ân rồi, trong nước thái bình mới lo việc truyền ngôi cho con, hội hai mươi hai vị Công tử lại mà bảo rằng:

– Ta muốn truyền ngôi cho đứa nào làm vừa lòng ta là đến kỳ cuối năm biết đem trân am mỹ vị đến dâng cúng Tiên vương để tròn đạo hiếu thì ta sẽ truyền ngôi cho.

Các công tử lo đi tìm các vị trân kỳ, hoặc săn bắn, chài lưới, hoặc mua ở chợ, vụ được nhiều của ngon vật lạ không biết bao nhiêu mà kể. Duy có công tử thứ chín tên là Lang Liệu, bà mẹ hàn vi đã lâm bệnh mà quá cố rồi, tả hữu lại ít người nên khó bề toan tính, ngày đêm thao thức ăn ngủ không yên.

Hốt nhiên mộng thấy thần nhân bảo rằng:

– Trong trời đất không có vật gì quý bằng gạo, vì gạo là của để nuôi dân, người ta ăn mãi không chán, không có vật gì đứng trước được; nếu lấy gạo nếp hoặc gói làm hình tròn để tượng trời, hoặc gói làm hình vuông để tượng đất, ở trong làm nhân cho thật ngon, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý cái ơn trời đất phát dục vạn vật, như thế thì lòng cha sẽ vui, tôn vị chắc được.

Lang Liệu kinh sợ tỉnh dậy, mừng rằng: “Thần minh giúp ta, ta nên bắt chước theo mà làm”.

Lang Liệu mới lựa hột nếp nào trắng tinh, hoàn toàn không sứt mẻ thì đem vứt đi, để cho ráo rồi lấy lá chuối gói thành hình vuông, bỏ nhân ngon vào giữa, đem nấu đi cho chín, gọi là bánh chưng. Lại lấy nếp nấu xôi đem quết cho thực nhuyễn, nắn làm hình tròn để tượng hình trời, gọi là bánh dày.

Đúng kỳ, Vương hội các con lại trưng bày phẩm vật; các con đem dâng không thiếu thức gì, duy chỉ có Lang Liệu đem bánh tròn, bánh vuông đến dâng. Hùng Vương lấy làm lạ hỏi Lang Liệu. Lang Liệu trình bày như lời thần nhân đã bảo. Vương thân hành nếm thử thì thấy vị ngon vừa miệng ăn không chán, phẩm vật của các công tử khác không sao hơn được. Vương khen ngợi giây lát, rồi cho Lang Liệu được giải nhất.

Năm hết, Vương dùng bánh ấy dâng lên Tiên Miếu và cung phụng cha mẹ, thiên hạ bắt chước truyền đến bây giờ, lấy tên của Lang Liệu để gọi là Tiết Liệu.

Hùng Vương truyền ngôi cho Lang Liệu; hai mươi mốt anh em đều giữ các phiên trấn, lập làm bộ đảng, cứ thủ núi sông để làm hiểm cố.

Về sau, họ hàng tranh nhau làm trưởng, mỗi người dựng mộc sách để che kín bởi vậy gọi là sách, là trại, là trang, là phường khởi thủy từ đấy vậy.

✪

Có một chi tiết có thể làm chúng ta thắc mắc: truyện trên viết rằng công tử thứ chín tên là Lang Liệu (chữ Liệu có dấu nặng) trong khi các tài liệu khác đều đề là Lang Liêu (không có dấu nặng). Chú ý rằng bản gốc của “Lĩnh Nam chích quái” là Hán văn được viết vào quãng thời gian từ năm 1370-1400 – lúc đó chưa có chữ Quốc ngữ. Bản văn này là do GS. Lê Hữu Mục dịch vào năm 1960. Mình tôn trọng bản gốc nên giữ nguyên.

✪

Một chi tiết nữa có thể làm chúng ta tò mò: bánh chưng ra đời vào quãng thời gian nào tính theo dương lịch? Căn cứ theo nhiều tài liệu sử chép lại: người ta cho rằng giặc Ân là quân đội nhà Thương bên Trung Quốc: thường được tính từ khi Thành Thang lập nước (năm 1600 TCN) đến khi Trụ Vương mất nước (năm 1046 TCN). Tức là bánh chưng có tuổi đời hơn 3 nghìn năm!

✪

Cuối cùng, để cho dễ hình dung, mình nhờ AI (trí tuệ nhân tạo) vẽ bánh chưng theo phong cách dân gian truyền thống: phong cách tranh Đông Hồ, phong cách tranh Hàng Trống, phong cách tranh Kim Hoàng và phong cách tranh Làng Sình!

✪

Chúc mừng năm mới: an lành, sức khỏe, hạnh phúc, thành công!

✪